სიცოცხლე წყალში წარმოიშვა, თუმცა ხმელეთზე გადმონაცვლების შემდეგ ეკოსისტემის ელემენტებმა მისი ჰაბიტატი საკუთარ სხეულებში მოაქციეს. დედამიწის დასაბამიდან დღემდე ერთი და იგივე წყალი ცირკულირებს, შესაბამისად, ყველანი დიდი საზიარო სივრცის, ჰიპერზღვის, ნაწილები ვართ. მაგრამ ცირკულაციისა და გარემოში არსებული ტოქსინების შედეგად წყალი მრავალჯერ იცვლის სახეს და თითქოს გვეუცხოება. მდინარეების ქრობა და ნაგავსაყრელად ქცეული კალაპოტები წყლის ბუნებას თრგუნავს და მისი ძიებისკენ გვიბიძგებს და არგაქრობის შფოთში გვაგდებს. ავტორი, ჰიდროფემინისტული თეორიის საფუძველზე, წყალს ხედავს, როგორც ბუნებრივ აგენტს; მეორე მხრივ კი, როგორც ტოქსინებით გაჯერებულ სივრცეს, რომელშიც ყველა თანავარსებობთ, რომელსაც თან დავატარებთ, თუმცა კვლავ (და მეტად) გვაშფოთებს.
წყალზე პირველად რომ დავფიქრდი, ალბათ 7 წლის ვიყავი. ზაფხულში რაჭაში, ღებში წავედით. მახსოვს, როგორ ვიდექით რიონის პირას მე და დეიდაჩემი. პირველად შემეშინდა. ივლისის ხვატში მდინარე უსასრულოდ მოედინებოდა, შიშველ ფეხებს მიგრილებდა და გულს მიფორიაქებდა. ვერ წარმომედგინა, როგორ არასდროს ჩერდებოდა და ვერ ვხვდებოდი, საით მიისწრაფოდა.
შემდეგ იყო დიდი წყვეტა.
2019 წელს, სექტემბერში, ღების ტყეში ვიწექი. ჩემს ფეხებთან ნაკადული ჩამოდიოდა, ყავისფერ, ოდნავ ატალახებულ კალაპოტში ნელა მოედინებოდა. ნაზი და კეკლუცი წყალი ჯერ ფეხის თითებზე მომელამუნა, შემდეგ ხელის თითებთან ჩასაპოტინებლად მიმიხმო და ბოლოს მიწიანი პეშვით ჩაედინა ჩემს საყლაპავში.
- ბინძური რომაა?
- აქ ყველაფერი სუფთაა.
მართლა სუფთა იყო.
2020 წელს იმავე მდინარესთან ვიდექი, ისევ ფეხშიშველა. ონკანის წყლის ხმისგან განსხვავებით, რიონის ჩხრიალი გაბრაზებული ბერძენი ღმერთის სიბრაზის ყვირილს ჰგავდა. იმ წელს დაიტბორა ჩემი სახლის ეზოც. იმ წელს შევამჩნიე, მდინარის გვერდით პლასტმასის ბოთლები რომ ლპებოდა.
ამავე წლის ოქტომბერში ამავე მდინარის ხეობის გადარჩენისთვის უწყვეტი პროტესტი დაიწყო 433 მგვტ სიმძლავრის ჰიდროელექტროსადგურის აშენების საწინააღმდეგოდ. აქაც შემეშინდა, უფრო სწორად, ვიდარდე, ვიდარდე ჩემს საყვარელ და შემაშინებელ მდინარეზე. და ეს დარდი სულაც არ ჰგავდა 7 წლის სკოლის მოსწავლის პირველ შიშს წყალზე.
შფოთი
შფოთი მომავლის გაბუნდოვანებული ხედვისაგან გამოწვეული განცდაა.[1] როცა ადამიანი მომავალზე იწყებს ფიქრს, მისი გონება აგროვებს ცხოვრებისეული გამოცდილებებით უკვე შენახულ ინფორმაციას და მას განცდებში თარგმნის. თუმცა, კონკრეტული განცდის, ამ შემთხვევაში შფოთის, ჩამოყალიბებაზე არა მხოლოდ ადამიანის, როგორც დამოუკიდებელი არსების, სამყაროსადმი მიმართება, არამედ მის გარშემო არსებული ნებისმიერი საგანი და მოვლენა მოქმედებს.[2] პირველი ფიქრები წყალზე სწორედ ამ ფენომენის ახსნას უკავშირდებოდა. ჩემმა ეპიზოდურმა მეხსიერებამ[3], რომელიც შეგრძნებების ჩამოყალიბებაზეა პასუხისმგებელი, გამოიხმო წარსულში განცდილი ფიქრები წყალზე, დაუკავშირა იგი დიდი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის შესაძლო ზიანის მოლოდინს და ჩამოაყალიბა მიმართება მომავლისადმი – წარმოშვა შფოთი, ამ შემთხვევაში მდინარე რიონის გაურკვეველი მომავლისაგან გამოწვეული განცდა.
რატომ ვდარდობთ?
გარემო, რომელშიც ადამიანი, როგორც დამოუკიდებელი აგენტი, ოპერირებს, აისახება მის არა მხოლოდ ფიზიოლოგიურ, არამედ ემოციურ ფონზეც. გარემოზე დარდი ადამიანისთვის ბუნებრივი მოცემულობაა. ამით იგი რეფლექსირებს არა მხოლოდ გარემოში მყოფ საგნებზე, არამედ საკუთარ თავზეც, მომავალზეც და გარემოში საკუთარ მომავალზეც.
გარემო არ გულისხმობს ბუნებრივი ელემენტების განყენებულ ერთობას, არამედ სრულ ეკოსისტემას, რომლის წევრებიც ასევე გამოირჩევიან აგენტურობით – მათ აქვთ სიცოცხლისუნარიანობა და არიან ქმედითები, ამყარებენ კავშირებს როგორც ერთმანეთთან, ასევე ადამიანურ სამყაროსთან. ადამიანსა და ბუნებას შორის ურთიერთობა ორმხრივია. ბუნებრივი კავშირის ეს ორივე მხარე (რომელიც, სინამდვილეში, ერთი მთლიანობაა) ზემოქმედებს ერთმანეთზე, განაპირობებს მეორე მხარის ქმედებებს და გავლენა აქვს ყოფიერებაზე.[4]
როდის ვიწყებთ გარემოზე დაკვირვებას? შვეიცარიელი ფსიქოლოგის და ფილოსოფოსის ჟან პიაჟეს მიხედვით, 2 წლამდე ასაკის ბავშვს უკვე განვითარებული აქვს გარემოზე რეფლექსიის უნარი და ხვდება, რომ მისი კავშირი სამყაროსთან მიზეზშედეგობრივია.[5] ამას თუ მეხსიერების კვლევებთან დავაკავშირებთ, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ბავშვობაში მძაფრად განცდილი პირადი მიმართება გარემოსთან, ღრმად აღიბეჭდება ცნობიერში და მომავალში გარემოსთან თანაგანცდის საფუძველი ხდება; ისევე, როგორც ჩემს შემთხვევაში, როცა დიდ, მოძრავ და მღვრიე წყალს ფეხისგულებით შევეხე.
გარემოზე დარდი სწორედ ბუნებრივ ელემენტებზე დაკვირვებითა და შესწავლით იწყება. მათგან ადამიანის ბუნებასთან ყველაზე ახლოს წყალია. ამას მხოლოდ ის ახსნა ვერ ექნება, რომ წყალი ადამიანის, როგორც თავისთავად ინდივიდის, ისე მისი გარემოს, განუყოფელი ნაწილია. „ჩვენ ყველა ერთი წყლის ნაწილები ვართ“[6] – ამ არამხოლოდ მეტაფორულ ნათქვამში ჰიდროფემინიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, ასტრიდა ნეიმანისი გულისხმობს, რომ დედამიწის დასაბამიდან აწმყომდე და მომავალშიც წყალი ყველაზე წრემბრუნავი, მუდმივი ელემენტია. ცირკულირების შედეგად იგი ტრანსფორმირდება სხვადასხვა სახედ და მატერიალიზდება სხვადასხვა სხეულში. ყველა წყალი, რომელიც ამ პლანეტაზე ოდესმე ყოფილა, ჩაედინება ყველა სხეულში, პირველი ადამიანებიდან თანამედროვეობამდე და შემდეგაც. შესაბამისად, იგი ყველაზე მოუხელთებელი, თუმცა მაინც ყველაზე მუდმივი და საიმედო აგენტია. წყალი სხეულიდან სხეულში იცვლება, ისევე როგორც განსხვავდებიან ადამიანები, ან ადამიანები და სხვა ბუნებრივი ელემენტები, მაგრამ ყველას გვაქვს ის მდგრადი, ძალიან მყარი საერთოობა წყლოვანი ელემენტის სახით (Hydro-common), რაც ერთი დედამიწის ნაწილებად გვაქცევს, რაც გვაერთიანებს წარსულ და მომავალ დროებთანაც კი.[7]
მარკ და დიანა მაკმენამინების „ჰიპერზღვის“ (Hypersea) თეორიის მიხედვით, სიცოცხლე წარმოიშვა ოკეანეში, მაგრამ როდესაც მან ხმელეთზე გადმოინაცვლა, ბიოლოგიურ სხეულებს მოუწიათ წყლის ბუნების „საკუთარ თავში მოქცევა“. დღეს, ადამიანი ყოველდღიური მოქმედებებით აძლიერებს ჰიპერზღვას. მაგალითად, როდესაც სვამს ჭიქა წყალს, შედის კონტაქტში ყველა იმ თანამგზავრ სახეობასთან, რომლებიც ამ წყალშემკრებ აუზში ბინადრობენ, იქნება ეს ბაქტერიები თუ წყლის მცენარეები. ჰიპერზღვა აერთიანებს არა მხოლოდ ფლორასა და ფაუნას, არამედ ტექნოლოგიურ და გეოფიზიკურ სხეულებსაც: ფილტრაციის ავზებს თუ წყალსაცავებს. ყველაფერი ერთი უსასრულო წყლოვანი სხეულია, ერთი შეხედვით ოქსიმორონულიც – ჰიპერზღვაშია რიონიცა და ნამახვანჰესიც, ტოქსინებიცა და ამფიბიებიც.
ჩვენს სისხლში დაგროვებული მარილი და უჯრედების სისველე არის შეხსენება იმ პირველყოფილი ოკეანისა, რომელიც ჩვენში აგრძელებს დინებას. ნეიმანისის მიხედვით, ჩვენი სხეულები ამ ოკეანის უსასრულო მატერიალიზებული რეპეტიციაა ხმელეთზე, რაც ნებისმიერ იზოლირებულ ერთეულს ერთიანი წყლის სისტემაში აქცევს. შესაბამისად, ჩვენ ვგავართ, თან რადიკალურად განვსხვავდებით; ერთმანეთისკენ მივილტვით, მაგრამ ჩვენ შორის მთელი ოკეანეა; ოკეანით ვართ დაფარულები და თავადვე დავატარებთ ოკეანის ნაწილაკებს. ჩემი კავშირიც ჩემს 7 წლის თავთან დროში უსასრულო რეფლექსიაა, თუმცა ერთი და იმავე წყლით გაჯერებული. არის ძალიან მყარი, როგორც H2O და ძალიან მოუხელთებელი, როგორც წყლიანი სხეული.[8] შეიძლება საბოლოოდ ითქვას, რომ წყალი არის ყველაზე ცვალებადი და ყველაზე მოქნილი, ყველაზე მოუხელთებელი, მაგრამ მაინც ყველაზე მედგრად მყოფი ადამიანსა და გარემოში, როგორც ცალ-ცალკე, ისე ერთიან მოცემულობაში.
ნეიმანისისთვის წყალი არის დროითი ხიდიცა და მეხსიერების მატარებელი არქივიც. წყლის დალევით ადამიანი ყველა იმ სხეულის აჩრდილს „ისრუტავს“, რომლებიც ოდესღაც ამ სახლში ბინადრობდნენ. წყალი ვერასოდეს იქნება ტაბულა რაზა.[9] მას მუდმივად თან დააქვს წარსული ეპოქების მატერიალური და სემანტიკური ნარჩენები. წყალი, H2O-ს გარდა, ბუნებაში ბრუნდება როგორც ოფლიც, შარდიცა და ცრემლიც. იგი არ არის საკრალური, წმინდა წყლის მოცემულობა, მათ შორის წყალშიც კი შეღწეულია ინდუსტრიული ნარჩენები და ტოქსინები. წვიმის წვეთებსაც კი აქვთ PCB-ები.[10] ქიმიური ნაწილაკები არიან ყველგან, მინებზე, ტბებზე, ნებისმიერი ადამიანის სხეულში და გადაეცემიან თაობიდან თაობას თავიანთი დიდი ტოქსიკური მეხსიერებით.[11] ჩვენი გადაყრილი ანტიდეპრესანტები თუ ქიმიური ნარჩენებიც წყლის არქივის ნაწილია, რომლებიც შემდეგ სხვა სხეულებში გადაედინება. წარსული ბრუნდება წვეთების, წყალდიდობების სახით. წყალი წარგვმართავს პოტენციური არსებობიდან რეალურად არსებობამდე.[12] მისი ყველა სუბსტანცია სიცოცხლის ყველა ფორმას ერთ წვეთში აერთიანებს.
რისი გვეშინია?
2025 წლის ოქტომბერში სომხეთში ვიმოგზაურე. კულტურული და სოციალური ნარატივების კვლევის ლაბორატორიის (CSN Lab) კონფერენციის ფარგლებში თავად ვისაუბრე იმ ეკოლოგიურ შფოთზე, რომელიც რაჭის მაღალმთიანი სოფლების მოსახლეობას შეიძლება ჰქონდეს, მდინარე რიონსა და მის გარშემო მშენებარე მიკროჰიდროელექტროსადგურებთან დაკავშირებით. საპასუხოდ კი მოვისმინე მოხსენება მდინარე გეტარის შესახებ. გეტარი დღეს ფაქტობრივად მდინარის მეხსიერებას წარმოადგენს. გეტარი, რომელსაც ერთ დროს სომხების ყოველდღიურ ცხოვრებაში დიდი წვლილი შეჰქონდა, დროთა განმავლობაში ქალაქის ლანდშაფტიდან განიდევნა, გაქრა საზოგადოების თვალთახედვიდან. სტიქიური უბედურებებისა და ჰიდროტექნიკური სამუშაოების გამო მისი კალაპოტი შეიცვალა, დაბინძურების შედეგად მდინარე მიილია და მიწისქვეშა მეხსიერებად იქცა.[13] ქალაქების მუდმივი გადასხვაფერება და ეკოსისტემის ცვლილება ასევე იწვევს შფოთის განცდას, რადგან აგრესიული ჯენტრიფიკაცია[14] მწვანე და ლურჯი ზონების დევნას განაპირობებს.
იქნებ ამის მეშინოდა 2020 წელს, როდესაც მდინარე რიონის გვერდით პლასტმასების ნაგავსაყრელი ვნახე? იქნებ ასე მიილევა წყლები? და იქნებ ადამიანი აღარ იქნება წყლის სხეულის ნაწილი. იქნებ 2019 წელს დალეულმა მდინარის წყალმა PCB-ების ბუდედ მაქცია? იქნებ იმ კვამლმა, რომელიც ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობისას შევისუნთქე, ჩემში შფოთის კიდევ უფრო დიდი გორგალი ააგორა? გეტარის მეხსიერებაც ხომ საერთო ჰიდროსხეულის ნაწილია, ამ მდინარის ნაწილაკებიც ხომ ყველა ადამიანშია დალექილი და ხომ ავტომატურად, ინტუიციურად გვაქვს მისი მეხსიერება? როდემდე იცოცხლებენ ჩვენში წყლის ის წვეთები, რომლებიც დედამიწაზე თავდაპირველად გაჩნდნენ, თუ 2075 წელს რიონი მართლა დაშრება?[15]
[1] Schacter, D. L., Addis, D. R., & Buckner, R. L. (2007). Remembering the past to imagine the future: The prospective brain. Nature Reviews Neuroscience, 8(9), 657–661. https://doi.org/10.1038/nrn2213 (ნახვის დრო 01.02.2026)
[2] Topcu, M. N., & Hirst, W. (2022). Collective mental time travel: Current research and future directions. Progress in Brain Research, 274(1), 71–97. https://doi.org/10.1016/bs.pbr.2022.06.002 (ნახვის დრო 01.02.2026)
[3] ექსპლიციტური ანუ ცნობიერი მეხსიერების ორი ტიპი არსებობს: ეპიზოდური და სემანტიკური.
ეპიზოდური ინფორმაცია ადამიანისპირად ინფორმაციას, მისთვის მნიშვნელოვან მოვლენებს
„ინახავს“, სემანტიკური კი პასუხისმგებელია ზოგადი ფაქტებისა დაკონცეფციების ცოდნაზე.
(Schacter, D. L., Addis, D. R., & Buckner, R. L. (2007). Remembering the past to imagine the future:
The prospective brain. Nature Reviews Neuroscience, 8(9), 657–661. https://doi.org/10.1038/nrn2213)
[4] Tsing, A. L., Swanson, H. A., Gan, E., & Bubandt, N. (Eds.). (2017). Arts of living on a damaged planet: Ghosts and monsters of the Anthropocene. University of Minnesota Press.
[5] Piaget, J. (1954). The Construction of Reality in the Child. Basic Books.
[6] Sonic Acts. (2024, February 22). Astrida Neimanis – Interview [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=U6B5RESGwFY (ნახვის დრო: 12.12.2025)
[7] იქვე.
[8] Neimanis, A. (2016). Bodies of water: Posthuman feminist phenomenology (pp. 1–26). Bloomsbury Academic.
[9] ფილოსოფოსი ჯონ ლოკი თვლიდა, რომ ადამიანი იბადება ყველანაირი ცოდნის გარეშე და მასზე, როგორც „ცარიელ ფურცელზე“,გამოცდილებითი ინფორმაცია გროვდება და ყველაფერს დაკვირვებით სწავლობს. Locke, J. (1975). An essay concerning human understanding(P. H. Nidditch, Ed.). Oxford University Press. (Original work published 1689).
[10] ჰიდროქლორილებული ბიფენილები – რაც კულტურული ანთროპოლოგის, მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების მკვლევრის, მიშელ მერფის აზრით, არა იზოლირებულად არსებული ქიმიური ნაწილაკები, არამედ ყველგან, მათ შორის ადამიანის სხეულში არსებული ტოქსიკური ნივთიერებებია. (Murphy, M. (2017). Alterlife and decolonial chemical relations. Cultural Anthropology, 32(4), 494–503. https://doi.org/10.14506/ca32.4.02).
[11] Murphy, M. (2017). Alterlife and decolonial chemical relations. Cultural Anthropology, 32(4), 494–503. https://doi.org/10.14506/ca32.4.02
[12] Neimanis, A. (2016). Bodies of water: Posthuman feminist phenomenology (pp. 1–26). Bloomsbury Academic.
[13] CSN Lab. Getar: Memory of a River. https://csnlab.net/article/getar (ნახვის დრო: 10.02.2026)
[14] ქალაქის სოციალური ცვლის პროცესი, როდესაც ისტორიულ უბნებში მოსახლეობის შეძლებული ფენა იზრდება. (Lance M. Freeman, “Commentary: 21st Century Gentrification,” Cityscape 18, no. 3 (2016): 163–168)
[15] Lobzhanidze, T. (2025). 2075. The Rioni River has gone. In E. Gedevanishvili (Ed.), watered: the topography of opaque currents (pp. 49–62). Xaraxura Press; Heinrich Boell Foundation South Caucasus.